Tegenlicht-forum - De toename van het bewustzijn en de verantwoordelijkheid - De nieuwe ondernemer en de hyperconsument

• Registreer
• Actueel
• Zoeken
• Help

Welkom. Uw laatste bezoek was zaterdag 31 juli 2010 01:14.

1. Geplaatst op maandag 10 december 2007 23:10

   ---

   Lyklema

   ---

   In de Tegenlicht uitzending van 10 december wordt de Hyperconsument belicht. Terecht wordt hierin de vraag gesteld of het systeem de consument tot een soort slaaf maakt. Felix Rottenberg geeft hier een heel mooi beeld van een zwaar onderschat maatschappelijk wereldprobleem.
   
   De "Captains of Industry" zijn meestal buitengewoon hoogopgeleide en verstandige mensen. Maar de vraag is of hun beeld de realiteit nog wel benadert, aangezien deze kleine machtige groep mensen bij uitstek groot is geworden dankzij het systeem en dus van nature nooit het systeem serieus ter discussie zal stellen. Het overgrote deel van de "Captains of Industry" voelen zich niet verantwoordelijk voor het probleem, sterker nog ze erkennen niet eens dat er een probleem is. En mochten ze al erkennen dat er een probleem zou kunnen zijn, dan nog gaan ze er wel vanuit dat het vanzelf wel weer goedkomt. Zeker is wel, dat zelfs wanneer het weer goed gaat komen met het kapitalistische systeem, het zeer zeker niet zal zijn dankzij de huidige "Captains of Industry". Zij vormen bij uitstek de moderne "adel" van systeem en zullen zich verzetten tegen iedere grote verandering of revolutie.
   
   De genoemde "corporate responsibility" klinkt welliswaar nobel, maar is slechts bedoeld om het bedrijfmerk een verantwoordelijk imago mee te geven en is vaak niet veel meer dan een flinterdunne marketingballon. Immers het grootste gedeelte van de energie en inspanning binnen deze bedrijven wordt gericht op oplossingen voor de kleine problemen voor de allerrijksten in de wereld, terwijl de allerarmsten met de grote problemen vergeten worden (er wordt bijvoorbeeld meer geld gestoken in het oplossen van overgewicht dan in het oplossen van honger).
   
   
   Ikzelf heb na het zien van de film "The Cube", mijzelf altijd afgevraagd of de mens in staat is een systeem te creëren, dat zo complex is dat uiteindelijk iedereen zelf slechts verantwoordelijk is voor zo'n klein gedeelte ervan dat niemand meer het geheel overziet. Wat uiteindelijk kan resulteren in een onbedoelde vernietiging van de mens zelf. Overigens heeft ook de film "The Matrix" dit als uitgangspunt, alleen in een volstrekt ander jasje (immers de mens zou een kunstmatige intelligentie ontwikkeld hebben, die zo slim was, dat het zichzelf kon besturen en de mens er geen grip meer op heeft op het systeem, sterker nog het systeem gaat de mens controleren).
   
   Of het nu om de markt gaat of over politiek, meestal verlopen zulke systemen via een golfbewegingen die zichzelf uiteindelijk corrigeren. Als iets echt uit de hand dreigt te lopen stijgt uiteindelijk het bewustzijn (denk aan de Tweede Wereldoorlog, de Koude Oorlog, de opwarming van de aarde, het opraken van de olie, etc) en ontstaat er een tegenbeweging die afrekent met de oude opvattingen en met nieuwe oplossingen komt.
   
   De vraag bij het volwassen geworden kapitalisme is dan ook of het in staat is zichzelf via een golfbeweging te herstellen (danwel via een evolutie, danwel via een revolutie) of dat het inmiddels een ongecontroleerd systeem is geworden waar niemand echt meer grip op heeft dat de mens tot volgzame slaaf heeft gemaakt.
   
   
   In de uitzending komt het optimisme vooral vanuit de duuzame ondernemer. Ikzelf ben een student Industrieel Ontwerpen (aan de Universiteit Delft). Gedurende mijn studie heb ikzelf een golfbeweging ervaren. Ik werd opgeleid als massa productontwerper. Ik leerde het belang van het merk, het belang van een markt, klanttevredenheid, betrouwbaarheid, etc. Maar uiteindelijk ontdekte ik dat bedrijven simpelweg meer winst als einddoel hadden. Ze hebben ontwerpers slechts nodig om nieuwe creatieve producten op de markt te zetten om meer winst te maken. Immers innovatie voor een bedrijf is nodig om te blijven overleven in de moordende concurrentie.
   
   Maar het geweten als ontwerper begon bij mij steeds meer te knagen. Uit gesprekken met mijn studiegenoten merkte ik dat zij vrijwel allemaal met dezelfde gewetensvragen worstelden. Moeten wij als ontwerper daadwerkelijk nieuwe behoeftes creëren om meer geld van de consument naar het bedrijfsleven te laten stromen? Of is het onze verantwoordelijkheid als ontwerper om te zorgen dat er oplossingen worden gezocht voor echte reeds bestaande (levensbedreigende) problemen, in plaats van eerst de problemen zelf te creëren. Dat laatste gebeurt namelijk in veel grotere mate dan gedacht wordt. Theo Maassen gebruikte hiervoor ooit het voorbeeld van hondevoer voor honden die uit hun bek stinken. Niemand zal ‘s nachts van nature wakker liggen van dit probleem. Maar door als bedrijf te blijven hameren op dit gegeven en het als probleem te labelen, gaan uiteindelijk consumenten het toch als probleem zien. Tel Sell is ook een duidelijk voorbeeld van producten die problemen oplossingen die vaak nooit als probleem ervaren zijn totdat de consument ervan bewust gemaakt wordt.
   
   Helemaal sterk gaat dit werken, als mensen duidelijk wordt gemaakt dat je er echt niet meer bij hoort als je een bepaald product niet hebt, ook al heeft de mens 250 duizend jaar gelukkig kunnen leven zonder dat product. Hiervan is iPod misschien wel het beste voorbeeld. De angst om er niet bij te horen wanneer een ander merk dan Apple gekocht wordt is zo sterk, dat men bereid is veel meer geld te betalen dan nodig is voor een dergelijk product. Dat is zonder meer de kracht van het sterke (ooit rebelse) imago van Apple, ofwel Branding. Ook Evian is een goed voorbeeld. Mensen betalen een veelvoud aan Evian vergeleken met kraanwater, maar de koper hoopt gezien te worden en de medemens trots te laten zien lid te zijn van het rijke "Evian genootschap". De bedrijven zelf zijn niet doelbewust bezig met het manipuleren van de consument, maar hebben een systeem gecreëerd dat uiteindelijk zelfs de bedrijven en haarmedewerkers zelf indoctrineert.
   
   De bedrijven weten niet meer beter dan dat er nieuwe producten moeten komen om te kunnen groeien en te overleven. Dat daarvoor nieuwe behoeftes gecreëert moeten worden wordt als vanzelfsprekend beschouwd. De bedrijven denken dat slechts het middel ter discussie staat (behoeftes creëren), terwijl het veel dieper gaat en juist het doel ter discussie staat (namelijk moet winst het doel zijn?). Dat vereist een grote verandering in denken, die met name voor de hele grote (multi-national) bedrijven veel angsten met zich meebrengen.
   
   Dit alles resulteert bij heel veel aankomende ontwerpers met een sterke visie en verantwoordelijkheid. De ontwerper weigert mee te werken aan slechts het vullen van zakken, maar wil ook een substantïele bijdrage leveren aan de wereldproblematiek. Een deel legt zich toe op ontwerpen waarbij ontwikkelingslanden direct voordeel halen (volgens het “Bottom of the Piramid System). Een ander deel van de ontwerpers wil een bedrage leveren aan een sterke emotionele bevrediging in plaats van een matriële bevrediging (bijvoorbeeld producten die mensen bij elkaar brengt en vereenzaming van ouderen tegengaat, etc). Een derde en zeer grote groep ontwerpers legt zich nu toe op duurzaamheid. Bij deze laatste categorie gaat het niet eens zozeer of het klimaat er wel dan niet mee gered kan worden (of Al Gore gelijk heeft zal de tijd moeten leren, net als bij de millenium bug, want momenteel hebben zowel voor als tegenstanders geen echt sluitend bewijs), maar het gaat vooral om het toenemende tekort aan grondstoffen (olie, etc), een proces dat ontegenzeggelijk omonkeerbaar is en daarmee een wereldwijd groot probleem voor alle mensen uiteindelijk.
   
   Ik denk dan ook dat met name deze laatste categorie verantwoordelijk zal zijn voor de grootste omslag binnen het huidige kapitalistische systeem. Niet alleen de duurzame ondernemer, maar ook de ontwerper en uiteindelijk ook de consument zal in toenemende mate zich bewust worden van de hele grote verantwoordelijkheid die iedere keuze met zich meebrengt. Gezamenlijk zullen zij de echte problemen oplossen en niet langer eerst problemen en behoeften creëren. De consument zal bijvoorbeeld de behoefte krijgen naar onafhankelijke keurmerken die waarborgen dat producten eerlijk en duurzaam geproduceerd zijn, terwijl de ondernemer en de ontwerper niet langer geïnteresseerd zullen zijn in opdrachten voor het zoveelste ongezonde en vervuilende product dat ook nog eens door straatarme kleine kinderen verpakt moet worden.
   
   De mens heeft hierbij wel degelijk een keuze: zijn wij een grote schimmel die alleen maar dingen afbreekt tot er niks meer te consumeren is of zijn wij een grote plant die iets substantïeels bijdraagt aan de omgeving? Willen wij een virus, een plaag en een gezwel zijn voor de aarde of zijn we op zoek naar harmonie? Willen wij problemen alleen maar vergroten of willen wij liever eindelijk grote dingen oplossen waar de mens al eeuwen mee worstelt?
   
   Maar om die keuze te maken is een zekere bewustzijn vereist. Oplossen kan alleen als het probleem daadwerkelijk erkent wordt of zoals Dr. Phil zou zeggen "you can't change what you don't acknowledge". Niet helemaal toevallig zal het dus nu met name vanuit kleine duurzame ondernemers en ontwerpers komen en niet van de grote multi-nationals en later ook door een groeiende groep consumenten. De vraag echter is of deze bewust geworden minderheid uiteindelijk machtig genoeg zal zijn het kapitalistische tij tijdig te keren of dat de mens een draak van een systeem in de wereld heeft gebracht. Een systeem dat als een kwaadaardig "Zwelgje" zo verschrikkelijk groot groeit dat niemand er meer grip op zal kunnen hebben zodat het via grote rampen op de meeste harde en ironische manier denkbaar afrekent met zijn eigen makers.

   ---

   Lyklema wijzigde dit bericht op 12-12-2007 01:17 met 34%

   ---